Chopin's Heart


    It is widely known that Chopin died at two o’clock in the morning (“aux petites heures de la nuit,” as French Wikipedia tells us) on October 17.  By his death bed were several of his closest friends, amongst them his sister Ludwika, who attended to him munificently until the very end, as well as Father Aleksander Jełowicki, who, shaken by the quiet, animal deceasing of a thoroughly ruined body, by the drawn-out battle that was every gulp of air, first fainted in the stairwell and then, under the rubrick of some rebellion he wasn’t altogether conscious of, thought up a better version of the virtuoso’s death in his mémoires.  He wrote, among other things, that the last words of Fryderyk Chopin had been, “I am already at the source of all happiness,” which was a very obvious lie, although certainly beautiful and moving.  In fact, as Ludwika recalled it, her brother said nothing; in fact, he had been unconscious for a few hours.  What actually escaped his lips in the very end was a stream of dark, thick blood.

    Now Ludwika, freezing and exhausted, is driving off in a stage coach.  She’s nearing Leipzig.  It’s a wet winter, and heavy clouds with black bellies are coming up on them from the west; it will most likely snow.  Many months have passed since the funeral, but yet another funeral, in Poland, awaits Ludwika now.  Fryderyk Chopin had always said he wanted to be buried in his native land, and because he knew perfectly well that he was dying, he had planned his death quite carefully.  And his funerals, too.


    No sooner had he died than Solange’s husband had arrived.  He had been there immediately, as if he had been waiting in his overcoat and his boots for a knock on his door, ready for ages.  He appeared with his entire workshop inside a leather bag.  First he coated the lifeless hand of the deceased in fat, placed it deliberately and respectfully upon a small wooden trough, and poured plaster over it.  Then with Ludwika’s help, he made a death mask, too—they had to do it before the lines of his face had stiffened unduly, before death had intervened in them, for death renders all faces similar.

    Quietly, with no fuss, Fryderyk Chopin’s next wish was fulfilled.  The second day after his death a medic recommended by Countess Potocka asked that the body be undressed to the waist, and then, having lain an armful of sheets around the body’s bare rib cage, the medic opened it with his scalpel in a single swift movement.  Ludwika, who was there for this, felt that the body had trembled, and had even let out a sort of sigh.  Later, when the sheets were almost black with blood clots, she turned to face the wall.

    The medic rinsed the heart in a basin, and Ludwika was surprised at how big, shapeless, colorless it was.  It barely fit into the jar with the alcohol, so the medic advised they get a bigger one.  The tissue must not be compressed, nor must it even touch the walls of the jar.


    Ludwika dozes off now, rocked by the regular clatter of the carriage, and in the seat opposite her, next to her traveling companion, Aniela, a lady appears, someone she doesn’t know, but someone she might have known a long time ago, back in Poland.  Wearing a dusty mourning dress like the widows of the uprisings, with an ostentatious cross on her breast.  Her face is swollen, made ashen by Siberian frosts; her hands, in worn-out gray gloves, keep the jar.  Ludwika awakes with a moan and checks the contents of her basket.  Everything is fine.  She pushes her hat back up; it had slid down onto her forehead.  She curses in French: her neck is so stiff.  Aniela wakes up, too, and draws the shades.  The flat winter landscape is strikingly sad.  In the distance there are some small communities, human settlements bathed in a wet gray.  Ludwika imagines herself crawling along a large table, like an insect under the attentive gaze of some monstrous entomologist.  She shudders and asks Aniela for an apple.

    “Where are we?” she asks, looking out the window.

    “We have a few hours left,” says Aniela soothingly.  She hands her companion one of last year’s wrinkled apples.


    The funeral was supposed to take place at La Madeleine, they had already arranged the mass, but in the meantime the body was displayed at Place Vendôme, and hordes of friends and acquaintances kept coming.  Despite the covered windows, the sun kept trying to get inside to play a little with the warm colors of the fall flowers: purple asters, honey-toned chrysanthemum.  Inside the candles had exclusive sovereignty, giving the impression that the color of the flowers was profound and succulent, and the face of the deceased not so pale as in daylight.

    As it turned out, it was going to be difficult to fulfill Fryderyk’s wish that Mozart’s “Requiem” be played at his funeral.  His friends had managed, by way of their numerous contacts, to assemble the finest musicians and singers.  They had gotten the best bass singer in Europe, Luigi Lablache—a funny Italian, who could impersonate whomever he wished in a manner found impressive by all.  And in fact, on one of the evenings when everyone was awaiting the funeral, he had done such a perfect impersonation of Chopin that the whole company had roared with laughter, not really knowing if they ought to be—for the deceased was not yet even underground.  But in the end someone said that after all it was really a proof of love and remembrance.  And that in that way he would remain with the living for longer.  Everyone remembered how Frydyryk could so proficiently and maliciously parody others.  One thing was certain: he had been a man of many talents.

    Basically, things got complicated.  Women weren’t allowed to perform solos—or even to perform in the choir—at La Madeleine.  Such was their age-old tradition: no women.  Only men’s voices, at the most the voices of castrati (to the Church even a man with no balls is better than a woman, as the situation was summarized by the performer of the alto parts, an Italian singer, Miss Graziella Panini), but that day and age, in 1849, where were they going to find castrati?  How could they sing “Tuba mirum,” then, without the soprano and alto parts?  The parish priest at La Madeleine told them that the rules could not be changed, not even for Chopin.

    “How long are we supposed to keep the body?  Are we going to have to turn, for the love of God, to Rome for an answer?” cried Ludwika, who had been driven to despair.

    Because October was quite warm that year, the body was transferred to a chilly morgue.  It was overlain with flowers, and it was practically invisible underneath them.  It lay in semi-darkness, slight, gaunt, heartless; a snow-white shirt concealed the set of not particularly painstaking stitches with which the ribcage had been resealed.

    In the meantime the rehearsals continued for “Requiem,” as well-placed friends of the deceased negotiated delicately with the parish priest.  In the end it was decided that the women, the solists as well as the members of the choir, would stand behind a heavy black curtain, invisible to church-goers.  Only Graziella complained, no one else, but in the end it was decided that in this particular situation such a resolution was still better than none.

    While waiting for the funeral, Fryderyk’s close friends came every evening to his sister’s or to George Sand’s to remember him.  They would dine together and exchange the latest society gossip.  Those days were strangely peaceful, as if independent of any calendar.

    Graziella, petite and dark-complexioned, with a tempest of curly hair, was a friend of Delfina Potocka, and both women had come to visit Ludwika on several occasions.  Graziella, sipping liqueur, mocked the baritone and the conductor but was quite happy to speak about herself.  As artists always are.  She limped with one leg because she had been mauled the previous year in Vienna during the street fighting.  The crowd had overturned her carriage, no doubt in the conviction that it contained some wealthy aristocrat rather than an actress.  Graziella had a weakness for pricy carriages and an elegant toilette, probably because she came from a family of cobblers in Lombardy.

    “Can an actress not travel in a sumptuous carriage?  Is it wrong, when one has attained successes, to allow oneself a little pleasure?” she said in her Italian accent, which made it sound like she was stuttering slightly.

    Graziella‘s misfortune was being in the wrong place at the wrong time.  The crowd, with its revolutionary inclinations, not daring to attack the Emperor’s palace, which was surrounded by guards, began to ransack the Emperor’s collections.  Graziella watched them drag out everything that could be equated, in the mind of the people, with artistocratic decadence, luxury, and cruelty.  The raving crowd threw armchairs out windows, ripped apart chaises longues, tore the high-priced panelling off the walls.  With a crash they broke the beautiful crystal mirrors.  They destroyed, too, the glass cases containing archeological treasures.  Hurling fossils out onto the pavement, they shattered the window panes.  In no time they had plundered the semiprecious stones; they then took to the skeletons and the human specimens.  Some sort of spokesman of the people called for a proper Christian funeral for those stuffed animals and other mummies, either that or at least they could finally get rid of those proofs of the authorities‘ usurpation of the human body.  A great pyre was built; they burned everything they came across.

    The carriage landed in such an unfortunate position that the wires of the crinoline wounded her leg, and obviously severed nerves, because the limb was left somewhat lifeless.  And as she was recounting these dramatic events, she raised her skirt and showed the other ladies her leg, immobilized by a leather sleeve with whalebone, held in place by the hoops that also held up her dress.

    “Here’s what crinoline’s good for,” said the singer.

    It was that singer, whose voice and whose performance Ludwika was really able to fully appreciate at the funeral mass, who gave her the idea.  That gesture: lifting up the bell-shaped dress and revealing the mystery of the complicated dome that extended along whalebone and the wires of a parasol.


    Several thousand people came to the funeral.  They had to redirect cab traffic from the route of the funereal procession.  All of Paris came to a stop because of the funeral.  When they began the “Introitus,” prepared with such diligence, and the voices in the choir struck the vault of the church, people began to cry.  “Requiem aeternam” was very powerful, and everyone was very moved by it, but Ludwika felt no sadness, having used up and cried out all her sadness already—but she did feel anger.  Because what kind of miserable and pathetic world was it, all in shambles, where you die so young, where you die at all?  And why him?  Why that way?  She raised a handkerchief to her eyes, but not to wipe tears, just to be able to clamp down on something as hard as she could, and to cover her eyes, which contained not water, but fire.

    “Tuba mirum spargens sonum
    Per sepulcra regionum,
    Coget omnes ante thronum,”

began the bass, Luigi Lablache, so warmly, so plaintively, that her anger abated.  Then the tenor came in, and the alto from behind the curtains:

    “Mors stupebit et natura,
    Cum resurget creatura,
    Judicanti responsura.
    Liber scriptus proferetur,
    In quo totum continetur,
    Unde mundus judicetur.
    Judex ergo cum sedebit
    Quidquid latet apparebit:
    Nil inultum remanebit.”

    Until finally she heard the pure voice of Graziella shooting up like fireworks, like the revelation of a crippled leg, of the naked truth.  Graziella sang the best, that was clear, and her voice was only slightly muffled by the curtain; Ludwika imagined the little Italian girl straining, intent, head raised, the veins of her neck swollen—Ludwika had seen her in rehearsals—as she belted out the lyrics in that extraordinary voice of hers, crystal clear, diamond clear, in spite of the heavy curtain, in spite of her leg, to hell with the whole damn world:

    “Quid sum miser tunc dicturus
    Quem patronus rogaturus.”

    A half hour or so before the border with the Grand Duchy of Poznan, the stage coach stopped at an inn.  There the travelers first freshened up and had a small meal: a little cold baked meat, bread, and fruits, and then they went off and disappeared, much like the other passengers, into the thicket by the side of the road.  For a a little while they just enjoyed the buttercups in bloom; then Ludwika took from her basket an ample jar with a brown piece of muscle and and tucked it away into a cleverly woven leather pouch.  Aniela meticulously tied the ends of the leather straps to the scaffolding of the crinoline at the level of the pubic mound.  When the dress fell into place, it would be impossible to tell that such a treasure lay concealed under the surface.  Ludwika turned away several times, covered herself up with her dress, and headed back to the carriage.

    “I wouldn’t get far with this,” she said to her companion.  “It’s bashing against my legs.”

    But she didn’t have to get far.  She returned to her seat and sat straight up, perhaps somewhat stiffly, but she was a lady, the sister of Fryderyk Szopen.  She was a Pole.

    When the Prussian gendarmerie at the border ordered them to get out of the carriage, when they carefully inspected it to make sure the women weren’t trying to slip something into Congress Poland that might encourage some ridiculous independent inclinations of the Poles, they naturally found nothing.

    On the other side of the border, in Kalisz, a carriage sent from the capital was awaiting them, along with several friends.  Friends and witnesses to that sad ceremony.  In their tailcoats and their top hats, they formed a kind of hedgerow, their faces pale and mournful, their heads turning devotedly toward each package as it was unloaded.  But Ludwika, with the help of Aniela, who had been let in on the secret, managed to get away for a moment and extricate the jar from the warm insides of her dress.  Aniela, rummaging around in lace, drew out the jar safely and handed it to Ludwika with the gesture of someone handing a mother her newborn child.  And then Ludwika burst into tears.

    Escorted by several carriages, Chopin’s heart made it to Warsaw.

Serce Szopena


    Jest wszystkim ogólnie wiadomo, że Szopen umarł o drugiej nad ranem („in the small hours”, jak mówi angielskojęzyczna wersja Wikipedii) 17 października.  Przy łożu śmierci było kilka osób z grona najbliższych przyjaciół, w tym siostra Ludwika, która opiekowała się nim ofiarnie do końca, a także ksiądz Jełowicki, który wstrząśnięty tym milczącym, zwie rzęcym umieraniem kompletnie wyniszczonego ciała, tą przedłużającą się walką o każdy haust powietrza, najpierw zemdlał na schodach, potem zaś w ramach nie do końca uświadomionego buntu, w swoich pamiętnikach wymyślił lepszą wersję śmierci wirtuoza.  Napisał między innymi, że ostatnie słowa Fryderyka brzmiały: „Jestem już u źródła wszelkiej szczęśliwości”, co było ewidentnym kłamstwem, choć na pewno pięknym i wzruszającym. W rzeczywistości, jak zapamiętała to Ludwika, jej brat nic nie powiedział, był zresztą nieprzytomny od kilku godzin. Tym, co na koniec dobyło się z jego ust — była strużka ciemnej, gęstej krwi.


    Teraz Ludwika, zmęczona i zmarznięta, jedzie pocztowym dyliżansem. Dojeżdżają już do Lipska.  Jest wilgotna zima, z zachodu gonią za nimi ciężkie chmury o ciemnych brzuchach, pewnie spadnie śnieg.  Od pogrzebu minęło wiele miesięcy, ale oto czeka Ludwikę jeszcze jeden pogrzeb, w Polsce. Fryderyk cały czas powtarzał, że chce być pochowany w kraju, a ponieważ dobrze wiedział, że umrze, starannie zaplanował swoją śmierć. I pogrzeby.


    Zaraz po śmierci przyjechał mąż Solange. Przybył natychmiast, jakby czekał w płaszczu i w butach na pukanie do drzwi, od dawna gotowy. Pojawił się z całym swoim warsztatem pracy umieszczonym w skórzanej torbie. Najpierw natarł tłuszczem bezwładną dłoń zmarłego, ułożył ją starannie i z szacunkiem w drewnianej rynience i zalał gipsem. Potem z pomocą Ludwiki zdjął też maskę pośmiertną — chodziło o to, by rysy twarzy nie stężały zbytnio i nie wdała się w nie śmierć, ona bowiem wszystkim modeluje twarze bardzo podobnie.

    Po cichu, bez hałasu spełniono kolejne żądanie Fryderyka. Drugiego dnia po śmierci polecony przez hrabinę Potocką medyk kazał rozebrać ciało do połowy, a potem, rozłożywszy wokół nagiej klatki piersiowej naręcze prześcieradeł, sprawnym ruchem otworzył ją ostrym skalpelem. Ludwice, która przy tym była, wydało się, że ciało drgnęło, a nawet jakby westchnęło. Później, gdy prześcieradła zabarwiły się prawie czarnymi skrzepami, odwróciła twarz do ściany.

    Medyk opłukał serce w miednicy, i Ludwika była zdziwiona, że jest tak duże, bezkształtne i pozbawione koloru. Z trudem zmieściło się w słoju wypełnionym spirytusem, więc medyk radził, żeby zamienić go na większy. Tkanka nie powinna być ściśnięta ani dotykać szklanych ścianek.


    Ludwika przysypia teraz, ukołysana miarowym turkotem, a w dyliżansie, na siedzeniu naprzeciw, obok jej towarzyszki podróży, Anieli, zjawia się jakaś dama, obca, ale jakby dawna znajoma, jeszcze z Polski. W zakurzonej sukni żałobnej, jakie nosiły wdowy po powstańcach, z ostentacyjnym krzyżem na piersi. Ma twarz napuchniętą, poczerniałą od syberyjskich mrozów, jej dłonie w szarych sparciałych rękawiczkach trzymają słój. Ludwika budzi się z jękiem i sprawdza zawartość kosza. Wszystko w porządku. Poprawia czepek, który zsunął jej się na czoło. I klnie po francusku, bo zesztywniał jej zupełnie kark. Z drzemki budzi się też Aniela i odsłania zasłonki. Płaski zimowy krajobraz jest porażająco smutny. W dali widać niewielkie osady, ludzkie kolonie skąpane w szarości i wilgoci. Ludwika wyobraża sobie, że porusza się po wielkim stole, jak owad pod uważnym spojrzeniem jakiegoś monstrualnego entomologa.  Wzdryga się i prosi Anielę o jabłko.

    — Gdzie jesteśmy? — pyta, wyglądając przez okno.

    — Jeszcze kilka godzin — mówi uspokajająco Aniela i podaje towarzyszce zeszłoroczne pomarszczone jabłuszko.


    Pogrzeb miał się odbyć w La Madeleine, zamówiono już mszę, a tymczasem na plac Vendôme, gdzie wystawiono ciało, przychodziły tłumy przyjaciół i znajomych. Mimo zasłoniętych okien słońce próbowało dostać się do środka i pobawić się z ciepłymi kolorami jesiennych kwiatów: fioletowych astrów i miodowych chryzantem. Wewnątrz panowały tylko świece, sprawiając wrażenie, że kolor kwiatów jest głęboki i soczysty, a twarz zmarłego nie tak blada jak w dziennym świetle.

    Okazało się, że trudno będzie spełnić życzenie Fryderyka, by na jego pogrzebie wykonano „Requiem” Mozarta. Przyjaciołom zmarłego udało się wykorzystać wszelkie znajomości i skompletować najlepszych muzyków i śpiewaków. ‘5Agodził się wystąpić najświetniejszy bas Europy, Luigi Lablache — zabawny Włoch, który potrafił naśladować, kogo tylko chciał w doskonały sposób. I rzeczywiście, jednego z tych wieczorów oczekiwania na pogrzeb, przy okazji jakiegoś nieformalnego spotkania, naśladował Fryderyka tak bezbłędnie, że towarzystwo rechotało, nie bardzo wiedząc, czy to wypada — wszak ziemia jeszcze nie przyjęła ciała zmarłego. Ale w końcu ktoś powiedział, że przecież to dowód pamięci i miłości. I że w ten sposób zostanie z żywymi dłużej. Wszyscy pamiętali Fryderyka, jak biegle i złośliwie potrafił parodiować innych. Miał on talentów wiele, oj miał.

    W sumie wszystko się komplikowało. W kościele La Madeleine nie mogły śpiewać kobiety — ani w chórze, ani solo. Taka była wiekowa tradycja —bez kobiet. Tylko męskie głosy, ewentualnie głosy kastratów (dla kościoła nawet mężczyzna bez jaj jest lepszy niż kobieta, skomentowała to wykonawczyni partii altowych, włoska śpiewaczka, panna Graziella Panini), ale dziś, w 1849 roku, gdzie znaleźć kastratów?  Jak więc zaśpiewać „Tuba mirum” bez sopranu i altu? Proboszcz od Magdaleny powiedział, że nie da się tego zwyczaju zmienić nawet dla Szopena.

    — Jak długo mamy trzymać ciało? Czy trzeba, na miłość boską, zwracać się do Rzymu w tej sprawie? — krzyczała doprowadzona do ostateczności Ludwika.

    Ponieważ październik był dość ciepły, ciało zostało przeniesione do chłodnej kostnicy. Obłożone świeżymi kwiatami, było spod nich prawie niewidoczne.  Leżało w półmroku, drobne, wymizerowane, bez serca; pod śnieżnobiałą koszulą ukryte były niezbyt staranne szwy, którymi zamknięto na powrót klatkę piersiową.

    Tymczasem trwały próby „Requiem”, a wysoko postawieni przyjaciele zmarłego delikatnie pertraktowali z proboszczem. W końcu ustalono, że kobiety, solistki jak i chór, będą stały za czarną kotarą, niewidoczne dla wiernych. Awanturowała się tylko Graziella, nikt więcej, uznano jednak, że w tej szczególnej sytuacji lepsze jest takie rozwiązanie niż żadne.

    Czekając na pogrzeb, przyjaciele Fryderyka schodzili się co wieczór u jego siostry albo u George Sand i wspominali zmarłego. Jadali razem kolację, dzielili się plotkami z miasta. Były to dni dziwnie spokojne, jakby nie należały do zwykłego kalendarza.

    Ta Graziella, nieduża i smagła, z burzą kręconych włosów, była znajomą Delfiny Potockiej i kilka razy obie odwiedziły Ludwikę. Graziella, popijając likier, szydziła z barytona i dyrygenta, ale chętnie mówiła o sobie. Jak to artystka. Utykała na jedną nogę, bo została poturbowana w zeszłym roku w Wiedniu w czasie zajść ulicznych. Tłum przewrócił jej powóz, w przekonaniu zapewne, że jedzie nim jakaś bogata arystokratka, nie aktorka. Graziella miała słabość do drogich powozów i strojnych toalet, pewnie dlatego, że pochodziła z Lombardii z rodziny szewców.

    —    Czy artysta nie może jeździć bogatym powozem? Czy gdy się komuś w życiu udało, to nie może sobie pozwolić na trochę przyjemności? — mówiła z włoskim akcentem i brzmiało to tak, jakby się lekko zacinała.

    Na swoje nieszczęście znalazła się w nieodpowiednim czasie i miejscu. Tłum w rewolucyjnym nastroju, nie śmiejąc zaatakować obstawionego gwardią pałacu cesarskiego, zaczął plądrować cesarskie zbiory.  Graziella widziała, jak wywlekano z sal to wszystko, co kojarzyło się ludowi z arystokratyczną dekadencją, zbytkiem i okrucieństwem. Rozjuszeni ludzie wyrzucali przez okno fotele, pruli kanapy, zdzierali drogie lamperie ze ścian. Z hukiem pękały piękne kryształowe lustra. Demolowali też witryny ze zbiorami archeologicznymi. Wyrzucając skamieniałości na bruk, wybijali szyby w oknach. W mig rozkradziono kolekcję kamieni półszlachetnych, a potem wzięto się do szkieletów i wypchanych zwierząt. Jakiś trybun ludowy wzywał, żeby wypchanym okazom ludzkim i innym mumiom zrobić prawdziwy chrześcijański pogrzeb albo raz na zawsze zniszczyć te dowody uzurpacji władzy nad ludzkim ciałem. Zrobiono więc wielki stos i palono, co się nawinęło pod rękę.

    Powóz przewrócił się tak nieszczęśliwie, że druty z krynoliny poraniły jej nogę i widocznie przecięły nerwy, bo kończyna pozostała nieco bezwładna. I kiedy opowiadała o tych dramatycznych wypadkach, podniosła spódnicę i pokazała paniom swoją nogę, usztywnioną skórzaną nogawką z fiszbinami i podtrzymywaną przez obręcze, na których wspierała się suknia.

    —    Oto do czego może się przydać krynolina.

    Właśnie ta śpiewaczka, której głos i interpretację Ludwika mogła w pełni docenić na samej mszy żałobnej, nasunęła jej ten pomysł. Ów gest: uniesienie dzwonu sukni i odkrycie tajemnicy skomplikowanej kopuły rozpiętej na wielorybich fiszbinach i drutach od parasola.


    Na pogrzeb przyszło kilka tysięcy ludzi. Trzeba było wstrzymać ruch dorożek na trasie konduktu pogrzebowego i kierować je na inne ulice. Cały Paryż zatrzymał się z powodu pogrzebu. Kiedy zabrzmiało z takim poświęceniem przygotowywane „Introitus”, a głosy chóru uderzyły w sklepienie kościoła, ludzie zaczęli płakać. „Requiem aeternam” zabrzmiało mocno i poruszyło wszystkich do głębi, ale Ludwika wcale nie poczuła smutku, swój smutek już cały zużyła i wypłakała — lecz gniew. Bo co to za nędzny i pożałowania godny świat, co za burdel, że się umiera tak młodo, że się w ogóle umiera? I dlaczego on? Dlaczego w taki sposób? Podniosła chusteczkę do oczu, ale nie po to, żeby obetrzeć łzy, tylko żeby móc ścisnąć coś z całej siły i zasłonić oczy, w których na pewno nie było wody, lecz ogień.

    — Tuba mirum spargens sonum
    Per sepulcra reginorum,
    Coget omnes ante thronum

— zaczął bas Luigi Lablache, tak rzewnie i ciepło, że jej gniew zelżał. Potem wszedł tenor i alt zza zasłony:

    — Mors stupebit at natura,
    Cum resurget creatura,
    Judicanti responsura.
    Liber scriptus proferetur,
    In quo totum continetur,
    Unde mundus judicetur.
    Judex ergo cum sedebit
    Quidquid latet apparebit.

    Aż w końcu usłyszała strzelający w górę czysty głos Grazielli, jak fajerwerk, jak odsłonięcie kalekiej nogi, nagiej prawdy. Graziella śpiewała najlepiej, to jasne, a jej głos tylko w niewielkim stopniu tłumiła zasłona i Ludwika wyobrażała sobie małą Włoszkę, jak przejęta wytęża wszystkie siły i z głową zadartą do góry, z nabrzmiałymi żyłami na szyi — tak ją widziała na próbach — wydaje z siebie ten niezwykły głos, śpiewa czysto, diamentowo, pomimo kotary, pomimo nogi, na pohybel temu cholernemu światu:

    Nil inultum remanebit.
    Quid sum miser tunc dicturus
    Quem patronus rogaturus.


    Jakieś pół godziny drogi przed granicą z Księstwem Poznańskim, dyliżans zatrzymał się przy oberży.  Tam podróżne najpierw odświeżyły się i zjadły niewielki posiłek: trochę zimnego pieczonego mięsa, chleb i owoce, a potem udały się na stronę i, podob nie jak inni pasażerowie, zniknęły w przydrożnych zaroślach. Przez chwilę zachwycały się kwitnącymi przylaszczkami, a potem Ludwika wyjęła z kosza spory słój z brązowym kawałkiem mięśnia i umieściła go w sprytnie uplecionej siatce z rzemieni. Aniela starannie przywiązała ich końce do rusztowania krynoliny na wysokości wzgórka łonowego. Kiedy suknia opadła, nie było znać, że kryje pod powierzchnią taki skarb. Ludwika odwróciła się kilka razy, zarzuciła suknią i ruszyła do powozu.

    — Nie uszłabym z tym daleko — powiedziała do towarzyszki. — Obija mi się o nogi.

    Ale nie musiała. Usiadła na swoim miejscu, wyprostowana, może nieco sztywna, lecz była jednak damą, siostrą Fryderyka Szopena. Polką.

    Gdy żandarmi pruscy na granicy kazali im wysiąść z powozu i dokładnie sprawdzali, czy kobiety nie przemycają do Kongresówki czegoś, co mogłoby wzmagać jakieś niepoważne niepodległościowe nastroje Polaków, niczego oczywiście nie znaleźli. 

    Po drugiej zaś stronie granicy, w Kaliszu, czekał już na nich powóz przysłany z Warszawy oraz kilkoro przyjaciół. I świadków tej smutnej ceremonii.  W czarnych frakach i wysokich kapeluszach utworzyli szpaler, ich pobladłe żałobne twarze z nabożnością zwracały się ku każdemu wyłożonemu pakunkowi.  Ludwice jednak przy pomocy wtajemniczonej we wszystko Anieli udało się na chwilę oddalić i wyplątać słój z ciepłych wnętrzności sukni. Aniela, nurkując w koronkach, wyciągnęła bezpiecznie słój i podała go Ludwice takim gestem, jak podaje się matce nowo narodzone dziecko. A potem Ludwika rozpłakała się. 

    W eskorcie kilku powozów serce Szopena dotarło do stolicy.